Waarom besluitvaardigheid belangrijk is in leiderschap

Besluitvaardigheid in een leiderschapsassessment is een belangrijke indicator voor effectief leiderschap. In het onderwijs, het bedrijfsleven en de publieke sector worden leidinggevenden dagelijks geconfronteerd met complexe en tijdsgevoelige beslissingen. Juist in situaties van onzekerheid en tijdsdruk blijkt besluitvaardigheid een van de meest bepalende leiderschapscompetenties. Daarom wordt besluitvaardigheid in een leiderschapsassessment expliciet onderzocht.

Een besluitvaardige leider:

• neemt op tijd besluiten, ook onder onzekerheid;

• vermijdt onnodig uitstel en blijft niet hangen in twijfel;

• geeft duidelijk richting aan anderen;

• neemt verantwoordelijkheid voor gemaakte keuzes.

Besluitvaardigheid gaat echter niet alleen over het nemen van een beslissing, maar ook over het proces dat daaraan voorafgaat. Onderzoek naar besluitvorming laat zien dat mensen die moeite hebben met beslissen vaak meer tijd nodig hebben om alternatieven te overwegen en meer cognitieve inspanning moeten leveren om tot een keuze te komen. Klassiek onderzoek van Janis en Mann (1977) naar besluitvorming onder stress laat zien dat besluiteloosheid kan leiden tot uitstelgedrag en vermijdingsstrategieën.

Ook studies naar cognitieve besluitprocessen van Payne, Bettman en Johnson (1993) tonen aan dat complexe keuzes vaak leiden tot een hogere mentale belasting. Wanneer mensen moeite hebben met ambiguïteit en onzekerheid in beslissituaties – zoals beschreven in het onderzoek naar heuristieken en biases van Tversky en Kahneman (1974) – kan dit ertoe leiden dat beslissingen worden uitgesteld of dat men zich te sterk richt op één interpretatie van de situatie. In zulke gevallen bestaat het risico op tunnelvisie, waarbij alternatieve perspectieven onvoldoende worden overwogen. Onderzoek van Sniezek en Van Swol (2001) laat bovendien zien dat onzekerheid over beslissingen kan leiden tot aanhoudende twijfel en een lager vertrouwen in de eigen keuze.

Het ontbreken van besluitvaardigheid kan daardoor leiden tot verlamming, uitstel en onzekerheid binnen teams. Juist daarom geldt besluitvaardigheid als een kerncompetentie in leiderschap en wordt besluitvaardigheid in een leiderschapsassessment vaak expliciet onderzocht.

Besluitvaardigheid als leiderschapscompetentie

Besluitvaardigheid wordt in veel leiderschapsmodellen gezien als een kerncompetentie. Leiders worden immers regelmatig geconfronteerd met situaties waarin informatie onvolledig is, belangen botsen en tijdsdruk hoog is. In dergelijke omstandigheden wordt van leidinggevenden verwacht dat zij richting geven, verantwoordelijkheid nemen en knopen doorhakken.

Juist daarom speelt besluitvaardigheid een belangrijke rol in leiderschapsontwikkeling en selectieprocedures. Organisaties zoeken leiders die niet alleen analytisch kunnen nadenken, maar ook in staat zijn om onder onzekerheid beslissingen te nemen en deze overtuigend te communiceren.

Besluitvaardigheid ontwikkelen: persoonlijkheid en talenten van leiders

Competenties zijn in principe ontwikkelbaar, maar de mate waarin iemand zich kan ontwikkelen verschilt per persoon. Hoe goed iemand besluitvaardigheid kan versterken, hangt mede af van onderliggende talenten – en dan vooral van persoonlijkheid, drijfveren en intelligentie. Deze psychologische basis bepaalt in belangrijke mate de mogelijkheden én de grenzen van ontwikkeling.

Voor de één is het relatief eenvoudig om besluitvaardiger te worden, terwijl een ander blijvend worstelt met besluiteloosheid. Coaching, feedback en ervaring kunnen helpen om sneller en effectiever beslissingen te nemen. Tegelijkertijd spelen persoonlijkheidskenmerken een belangrijke rol in hoe gemakkelijk iemand deze competentie verder ontwikkelt.

Juist daarom is inzicht in persoonlijkheid essentieel bij de selectie en coaching van (toekomstige) leidinggevenden, bijvoorbeeld binnen een potentieel-assessment.

Persoonlijkheid en besluitvaardigheid in een leiderschapsassessment

In de meeste onderzoeken naar besluitvaardigheid wordt persoonlijkheid beschreven aan de hand van het Big Five-model. Verschillende studies laten zien dat met name neuroticisme een sterke negatieve relatie heeft met besluitvaardigheid. Personen die hoog scoren op neuroticisme ervaren vaker twijfel, onzekerheid en spanning bij het nemen van beslissingen. Onderzoek van DeYoung en collega’s (2007) en een meta-analyse van Judge en Ilies (2002) laten zien dat een hoge score op neuroticisme samenhangt met besluiteloosheid (indecisiveness) en een lagere mate van besluitvaardig gedrag.

Neurotische individuen ervaren bovendien meer stress bij onzekere of risicovolle beslissingen. Zij stellen beslissingen vaker uit en blijven ook na een beslissing twijfelen. Onderzoek naar besluitvorming onder druk van Byrne, Silasi-Mansat en Worthy (2015) laat zien dat deze onzekerheid vooral toeneemt wanneer beslissingen moeten worden genomen onder sociale druk of tijdsdruk.

Naast neuroticisme spelen ook andere persoonlijkheidsfactoren uit het Big Five-model een rol bij besluitvorming:

Consciëntieusheid
Consciëntieuze individuen zijn taakgericht, planmatig en gedisciplineerd. Deze eigenschappen helpen om keuzes te structureren en uiteindelijk knopen door te hakken.

Extraversie
Extraverte individuen zoeken sneller steun of advies bij anderen. Hierdoor kunnen zij informatie sneller verzamelen en beslissingen gemakkelijker nemen.

Verdraagzaamheid (Agreeableness)
Verdraagzame individuen hechten veel waarde aan harmonie en de gevoelens van anderen. Dit komt vooral tot uiting bij beslissingen op interpersoonlijk vlak: zij nemen zorgvuldig de belangen van anderen mee, maar kunnen keuzes ook uitstellen of vermijden wanneer deze nadelig uitpakken voor relaties of samenwerking.

HEXACO-persoonlijkheid en besluitvaardigheid bij leiders

Een van de weinige onderzoeken die besluitvaardigheid benadert vanuit het HEXACO-persoonlijkheidsmodel is dat van Bratko en Cetina (2021). In hun studie vonden zij, net als in eerdere persoonlijkheidsonderzoeken, verbanden tussen besluiteloosheid en de persoonlijkheidsfactoren emotionaliteit, extraversie en consciëntieusheid. Opvallend genoeg bleek in hun analyse niet emotionaliteit – de factor die grotendeels overeenkomt met neuroticisme in het Big Five-model – de sterkste voorspeller van besluiteloosheid te zijn, maar juist extraversie.

De verklaring hiervoor ligt deels in de verschillende definities van persoonlijkheidsfactoren binnen de twee modellen. Volgens Ashton en Lee (2007) – de grondleggers van het HEXACO-model – omvat emotionaliteit in HEXACO slechts een deel van wat in het Big Five-model onder neuroticisme valt. Tegelijkertijd bevat extraversie in HEXACO facetten zoals sociale zelfwaardering, energie en levendigheid. Lage scores op deze facetten hangen sterk samen met besluiteloosheid, onder andere omdat ze overlappen met kenmerken van passiviteit en hulpeloosheid die ook in depressieve symptomen voorkomen.

Deze bevinding nuanceert het beeld dat uit veel Big Five-onderzoek naar voren komt. Waar in dat onderzoek vooral neuroticisme centraal staat als voorspeller van besluiteloosheid, laat onderzoek binnen het HEXACO-model zien dat extraversie een even belangrijke rol kan spelen bij besluitvaardigheid.

Besluitvaardigheid onder druk: persoonlijkheid en situatie

Belangrijk is dat besluiteloosheid niet alleen door persoonlijkheid wordt bepaald, maar ook door de situatie. Onderzoek van Byrne, Silasi-Mansat en Worthy (2015) laat zien dat met name neuroticisme vooral een negatieve invloed heeft onder druk. In hun studie bleek dat neurotische individuen slechter presteren bij besluitvorming onder sociale druk (Experiment 1) én bij een combinatie van sociale druk en tijdsdruk (Experiment 2). Bij lage drukcondities was dit negatieve effect niet aanwezig.

Ook onderzoek naar leiderschap in de publieke sector laat zien dat besluitvaardigheid sterk afhankelijk is van de context én van persoonskenmerken. Zo tonen De Vries, De Hoogh en De Dreu (2016) in hun onderzoek onder burgemeesters aan dat leiders met een hoge mate van vriendelijkheid in crisissituaties minder snel directief of autocratisch optreden, en daardoor soms als minder besluitvaardig worden ervaren. Eigenschappen zoals altruïsme, sensitiviteit en coöperatie kunnen het moeilijker maken om tegen de heersende mening in te gaan of om onpopulaire beslissingen te nemen. Tegelijkertijd wordt juist in crisissituaties vaak verwacht dat leiders duidelijk richting geven en knopen doorhakken, ook wanneer dit tijdelijk weerstand oproept.

Deze bevindingen laten zien dat besluitvaardigheid geen vaste eigenschap is, maar ontstaat in de wisselwerking tussen persoonlijkheid en situatie. Sommige leiders functioneren uitstekend in stabiele omstandigheden, maar verliezen hun besluitvaardigheid wanneer de druk toeneemt. Juist daarom wordt in leiderschapsassessments – en zeker bij assessments voor senior management of bestuursrollen – expliciet gekeken naar hoe leiders beslissingen nemen onder druk en in complexe situaties.

Andere psychologische factoren die besluitvaardigheid beïnvloeden

Naast persoonlijkheid en situationele druk zijn er ook andere psychologische factoren die invloed hebben op besluitvaardigheid bij leiders.

(Maladaptief) perfectionisme
Perfectionisme kan besluitvorming bemoeilijken wanneer leiders een sterke angst hebben om fouten te maken. In dat geval kan besluitvorming worden uitgesteld totdat alle informatie volledig zeker lijkt, wat in complexe situaties vaak onmogelijk is. Dit kan leiden tot analyseverlamming en uitstelgedrag.

Self-efficacy (geloof in eigen kunnen)
Self-efficacy verwijst naar het vertrouwen dat iemand heeft in het eigen vermogen om taken succesvol uit te voeren. Leiders met een hoge self-efficacy hebben doorgaans meer vertrouwen in hun oordeel en zijn daardoor eerder geneigd om knopen door te hakken, ook wanneer informatie onvolledig is.

Locus of control
Locus of control verwijst naar de mate waarin iemand gelooft invloed te hebben op gebeurtenissen en uitkomsten. Personen met een interne locus of control ervaren dat hun eigen handelen verschil maakt en nemen daardoor vaker verantwoordelijkheid voor beslissingen. Dit vergroot de kans dat zij actief besluiten nemen in plaats van beslissingen uit te stellen of afhankelijk te maken van externe factoren.

Deze factoren laten zien dat besluitvaardigheid niet alleen samenhangt met persoonlijkheid, maar ook met motivatie, overtuigingen en zelfvertrouwen in besluitvorming.

Hoe besluitvaardigheid in een leiderschapsassessment wordt getoetst

Besluitvaardigheid wordt in een leiderschapsassessment onderzocht omdat het een belangrijke voorspeller is van effectief leiderschap. Het assessment geeft inzicht in hoe iemand beslissingen neemt onder druk, hoe snel keuzes worden gemaakt en welke persoonlijkheidsfactoren daarbij een rol spelen.

Daarbij wordt besluitvaardigheid niet alleen beoordeeld op zichtbaar gedrag, maar ook in samenhang met de persoonlijkheidsstructuur die aan dit gedrag ten grondslag ligt.

Voor een assessmentbureau is het daarom belangrijk om besluitvaardigheid niet alleen te observeren in simulaties of rollenspellen, maar deze te duiden vanuit stabiele persoonskenmerken. In een leiderschapsassessment waarin besluitvorming centraal staat, onderzoeken wij hoe een manager onder druk keuzes maakt, verantwoordelijkheid neemt en richting geeft – én welke psychologische factoren dat gedrag ondersteunen of belemmeren.

Door de combinatie van:

• persoonlijkheidsmetingen (Big Five of HEXACO),

• gedragsobservatie in besluitvormingsopdrachten onder verschillende vormen van druk, en

• inzichten in self-efficacy, perfectionisme en locus of control,

ontstaat een rijk en betrouwbaar beeld van iemands manier van beslissen. Dit maakt het mogelijk om niet alleen te voorspellen hoe een kandidaat in de praktijk zal handelen, maar ook om te bepalen in hoeverre deze competentie verder te ontwikkelen is via coaching en leiderschapsontwikkeling.

Conclusie: besluitvaardigheid in een leiderschapsassessment

Besluitvaardigheid is een sleutelcompetentie voor leiders, maar de mate waarin deze ontwikkelbaar is, verschilt per individu. Persoonlijkheid speelt een centrale rol, en ook de situatie waarin iemand moet beslissen beïnvloedt het gedrag sterk. Onderzoek laat zien dat neuroticisme/emotionaliteit, extraversie en consciëntieusheid de belangrijkste voorspellers zijn, afhankelijk van het gebruikte model. Vooral onder druk worden de verschillen tussen personen duidelijk zichtbaar.

Door in assessments zowel persoonlijkheidsprofielen als gedragsreacties in stressvolle situaties mee te nemen, ontstaat een dieper en realistischer begrip van besluitvaardigheid bij leiders. Dit maakt selectie en ontwikkeling veel gerichter en betrouwbaarder. Dit onderstreept het belang van een zorgvuldige toetsing van besluitvaardigheid in een leiderschapsassessment, zeker wanneer functies gepaard gaan met hoge druk en bestuurlijke verantwoordelijkheid.

Benieuwd hoe wij de besluitvaardigheid van leiders en managers objectief in kaart brengen binnen een leiderschapsassessment? Ontdek hoe wij binnen onze leiderschapsassessments de besluitvaardigheid van een leidinggevende toetsen – en bekijk ons volledige aanbod aan assessments voor selectie, ontwikkeling en potentieelinschatting.

Bronnen

deel 1

[1] DeYoung, C. G., et al. (2007). “Personality and decision-making.” Journal of Research in Personality, 41(6), 1179–1198.
[2] Judge, T. A., & Ilies, R. (2002). “Relationship of personality to performance motivation: A meta-analytic review.” Journal of Applied Psychology, 87(4), 797–807.
[3] Byrne, K., Silasi-Mansat, M., & Worthy, D. (2015). “Decision-making under social and time pressure: The role of personality.” Personality and Individual Differences, 82, 1–6.
[4] Janis, I. L., & Mann, L. (1977). Decision Making: A Psychological Analysis of Conflict, Choice, and Commitment. Free Press.
[5] Payne, J. W., et al. (1993). “Beyond trade-offs: Complexity in decision making.” Psychological Science, 4(6), 362–370.
[6] Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). “Judgment under uncertainty: Heuristics and biases.” Science, 185(4157), 1124–1131.
[7] Sniezek, J. A., & van Swol, L. M. (2001). “Decision-making confidence and outcomes.” Organizational Behavior and Human Decision Processes, 85(2), 118–133.

deel 2

[8] Bratko, D., & Cetina, I. (2021). “HEXACO personality and decision-making: Links to indecisiveness.” Personality and Individual Differences, 171, 110541.
[9] Ashton, M. C., & Lee, K. (2007). Empirical, theoretical, and practical advantages of the HEXACO model of personality structure. Personality and Social Psychology Review, 11(2), 150–166.
[10] De Vries, B., De Hoogh, A. H. B., & De Dreu, C. K. W. (2016). Vriendelijke burgemeesters in crisistijd: Leiderschap, tijdsdruk en situationele ambiguïteit. Gedrag & Organisatie, 29(4), 273–290. https://doi.org/10.5117/2016.029.004.006