Besluitvaardigheid leiders: cruciale factor voor effectief leiderschap

Besluitvaardigheid is cruciaal voor leiders, omdat zij in het onderwijs, bedrijfsleven of de publieke sector dagelijks geconfronteerd worden met complexe en tijdsgevoelige beslissingen. In snel veranderende situaties is besluitvaardigheid daarom een van de meest bepalende competenties voor effectief leiderschap. Een besluitvaardige leider:

• analyseert snel en zorgvuldig beschikbare informatie,
• neemt besluiten zonder onnodig uitstel,
• straalt vertrouwen uit richting het team,
• stimuleert een cultuur van actie en resultaatgerichtheid.

Besluitvaardigheid gaat echter niet alleen over het nemen van een beslissing, maar ook over het proces eromheen. Onderzoek toont dat besluiteloze individuen meer tijd nodig hebben om alternatieven te overwegen [4], meer cognitieve inspanning moeten leveren [5] en meer moeite hebben met ambiguïteit [6]. Dit kan leiden tot uitstelgedrag, tunnelvisie en voortdurende twijfel na genomen beslissingen [7].

Het ontbreken van besluitvaardigheid kan daardoor leiden tot verlamming, uitstel en onzekerheid binnen teams. Dat maakt het een van de kerncompetenties die bij leiderschapsassessments vaak centraal staan.

Besluitvaardigheid ontwikkelen: persoonlijkheid en talenten van leiders

Competenties zijn in principe ontwikkelbaar. Hoe goed iemand besluitvaardigheid kan versterken, hangt echter mede af van diens onderliggende talenten – en dan vooral van persoonlijkheid, drijfveren en intelligentie. Deze psychologische basis vormt zowel de mogelijkheden als de grenzen van ontwikkeling.

Voor de één is het relatief eenvoudig om besluitvaardiger te worden, terwijl een ander blijvend worstelt met besluiteloosheid. Juist daarom is inzicht in persoonlijkheid essentieel bij de selectie en coaching van (toekomstige) leidinggevenden.

Besluitvaardigheid en persoonlijkheid: hoe situatie en karakter het nemen van beslissingen beïnvloeden

In de meeste onderzoeken naar besluitvaardigheid wordt persoonlijkheid gedefinieerd vanuit het Big Five-model. Daarbij komt steeds naar voren dat neuroticisme het sterkst (negatief) samenhangt met besluitvaardigheid en dat een hoge score op neuroticisme sterk samenhangt met besluiteloosheid (Engels: indecisiveness) [1][2].

• Neurotische individuen ervaren meer stress bij onzekere of risicovolle beslissingen. Zij stellen beslissingen vaker uit en blijven ook na een beslissing twijfelen [3].
• Consciëntieuze individuen zijn taakgericht en gedisciplineerd, wat helpt om knopen door te hakken.
• Extraverte individuen zoeken sneller steun en advies, wat hun besluitvorming vergemakkelijkt.
• Verdraagzame individuen hechten veel waarde aan harmonie en de gevoelens van anderen. Dit komt vooral tot uiting bij beslissingen op interpersoonlijk vlak: zij nemen zorgvuldig de belangen van anderen mee, maar kunnen keuzes ook uitstellen of vermijden als deze nadelig uitpakken voor relaties of samenwerking.

Persoonlijkheid in interactie met de situatie

Belangrijk is dat besluiteloosheid niet alleen door persoonlijkheid wordt bepaald, maar ook door de situatie. Byrne, Silasi-Mansat en Worthy (2015) [3] laten zien dat met name neuroticisme vooral een negatieve invloed heeft onder druk. In hun onderzoek bleek dat neurotische individuen slechter presteren bij besluitvorming onder sociale druk (Experiment 1) én bij gecombineerde sociale én tijdsdruk (Experiment 2). Bij lage drukcondities was dit negatieve effect niet aanwezig.

Ook uit onderzoek onder burgemeesters blijkt dat besluitvaardigheid afhankelijk is van de context én van persoonskenmerken [10]. Leiders met een hoge mate van Vriendelijkheid blijken in crisissituaties minder snel directief of autocratisch op te treden, en worden daardoor soms als minder besluitvaardig ervaren. Eigenschappen als altruïsme, sensitiviteit en coöperatie kunnen het moeilijk maken om tegen de heersende mening in te gaan of onpopulaire beslissingen te nemen. Toch kan juist in crisissituaties van leidinggevenden worden verwacht dat zij duidelijk richting geven en knopen doorhakken, ook als dat tijdelijk weerstand oproept.

Samengevat laat dit zien dat besluitvaardigheid geen vaste eigenschap is, maar ontstaat in de wisselwerking tussen persoonlijkheid en situatie. Sommige leiders functioneren uitstekend in rustige omstandigheden, maar verliezen hun besluitvaardigheid onder druk. Daarom is het in assessments cruciaal om zowel persoonlijkheidsprofielen als de context waarin beslissingen genomen worden in ogenschouw te nemen.

HEXACO-persoonlijkheid en besluitvaardigheid

Een van de weinige onderzoeken die besluitvaardigheid vanuit het HEXACO-model benadert, is dat van Bratko & Cetina (2021) [8]. Zij vonden, net als eerdere studies, verbanden met emotionaliteit, extraversie en consciëntieusheid. Opvallend genoeg bleek niet emotionaliteit (vergelijkbaar met Big Five neuroticisme) de sterkste voorspeller, maar juist extraversie.

De verklaring hiervoor ligt in de verschillende definities van de factoren in HEXACO versus Big Five [9]:

• Emotionaliteit in HEXACO dekt slechts een deel van wat neuroticisme in de Big Five omvat.
• Extraversie in HEXACO bevat facetten zoals sociale zelfwaardering en levendigheid. Juist lage scores daarop hangen sterk samen met besluiteloosheid, onder andere omdat ze overlappen met kenmerken van depressie, zoals passiviteit en hulpeloosheid.

Dit nuanceert het beeld: in Big Five-onderzoek staat neuroticisme voorop, maar binnen HEXACO is extraversie een even belangrijke voorspeller van besluiteloosheid.

Andere psychologische factoren die besluitvaardigheid van leiders beïnvloeden

Naast persoonlijkheid en situatie zijn er andere factoren die besluitvaardigheid beïnvloeden:

• (Maladaptief) perfectionisme kan leiden tot verlamming door angst voor fouten.
• Self-efficacy (geloof in eigen kunnen) versterkt de kans dat iemand daadwerkelijk knopen doorhakt.
• Locus of control – de overtuiging invloed te hebben op de uitkomst – maakt dat mensen sneller besluiten nemen.

Besluitvaardigheid meten in leiderschapsassessments

Voor een assessmentbureau is het belangrijk om besluitvaardigheid niet enkel te observeren in simulaties of rollenspellen, maar ook te begrijpen vanuit persoonlijkheidsprofielen. Door de combinatie van:

• persoonlijkheidsmetingen (Big Five of HEXACO),
• gedragsobservatie in besluitvormingsopdrachten onder verschillende vormen van druk, en
• inzichten in self-efficacy, perfectionisme en locus of control,

kan een rijk en betrouwbaar beeld worden gevormd van iemands besluitvaardigheid. Dit maakt het mogelijk om niet alleen te voorspellen hoe een kandidaat in de praktijk zal handelen, maar ook om te bepalen in hoeverre besluitvaardigheid verder te ontwikkelen is via coaching en leiderschapsontwikkeling.

Conclusie: beter inzicht in besluitvaardigheid van leiders

Besluitvaardigheid is een sleutelcompetentie voor leiders, maar de mate waarin deze ontwikkelbaar is, verschilt per individu. Persoonlijkheid speelt een centrale rol, en ook de situatie waarin iemand moet beslissen beïnvloedt het gedrag sterk. Onderzoek laat zien dat neuroticisme/emotionaliteit, extraversie en consciëntieusheid de belangrijkste voorspellers zijn, afhankelijk van het gebruikte model. Vooral onder druk worden de verschillen tussen personen duidelijk zichtbaar.

Door in assessments zowel persoonlijkheidsprofielen als gedragsreacties in stressvolle situaties mee te nemen, ontstaat een dieper en realistischer begrip van besluitvaardigheid bij leiders. Dit maakt selectie en ontwikkeling veel gerichter en betrouwbaarder.

Benieuwd hoe wij de besluitvaardigheid van leiders in kaart brengen? Ontdek onze leiderschapsassessments en zie hoe wij inzicht bieden in besluitvaardigheid en ontwikkelpotentieel.

Bronnen

deel 1

[1] DeYoung, C. G., et al. (2007). “Personality and decision-making.” Journal of Research in Personality, 41(6), 1179–1198.
[2] Judge, T. A., & Ilies, R. (2002). “Relationship of personality to performance motivation: A meta-analytic review.” Journal of Applied Psychology, 87(4), 797–807.
[3] Byrne, K., Silasi-Mansat, M., & Worthy, D. (2015). “Decision-making under social and time pressure: The role of personality.” Personality and Individual Differences, 82, 1–6.
[4] Janis, I. L., & Mann, L. (1977). Decision Making: A Psychological Analysis of Conflict, Choice, and Commitment. Free Press.
[5] Payne, J. W., et al. (1993). “Beyond trade-offs: Complexity in decision making.” Psychological Science, 4(6), 362–370.
[6] Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). “Judgment under uncertainty: Heuristics and biases.” Science, 185(4157), 1124–1131.
[7] Sniezek, J. A., & van Swol, L. M. (2001). “Decision-making confidence and outcomes.” Organizational Behavior and Human Decision Processes, 85(2), 118–133.

deel 2

[8] Bratko, D., & Cetina, I. (2021). “HEXACO personality and decision-making: Links to indecisiveness.” Personality and Individual Differences, 171, 110541.
[9] Ashton, M. C., & Lee, K. (2007). Empirical, theoretical, and practical advantages of the HEXACO model of personality structure. Personality and Social Psychology Review, 11(2), 150–166.
[10] De Vries, B., De Hoogh, A. H. B., & De Dreu, C. K. W. (2016). Vriendelijke burgemeesters in crisistijd: Leiderschap, tijdsdruk en situationele ambiguïteit. Gedrag & Organisatie, 29(4), 273–290. https://doi.org/10.5117/2016.029.004.006